Van Moskou tot Moermansk

Wanneer je op vrijdagavond een uitnodiging krijgt van Jelle Brandt Corstius zelf om de voorpremière van zijn nieuwe televisieserie – Van Moskou tot Moermansk – te komen bekijken, twijfel je niet. Ook al vindt die première de volgende dag plaats. Gemaakte plannen aan de kant en op naar het Compagnietheater te Amsterdam.

Dat Brandt Corstius een pragmatisch ingesteld persoon is, blijkt uit de introductie die hij geeft voorafgaande aan de vertoning van twee aflevering van zijn nieuwe serie. Zonder al te veel opsmuk kondigt hij aan dat zijn team en hij een nieuwe serie van het succesvolle reisdocument Van Moskou tot Madagan geproduceerd hebben. Dat deze nieuwe serie tot stand is gekomen, heeft Brandt Corstius voor een groot deel aan zichzelf en de inspanningen van de rest van zijn team te danken. Uitgezonden door de VPRO, bleek de eerste serie een enorm succes – iets waar Brandt Corstius als leek op het gebied van televisie niet direct op gerekend had.

Rusland is een aantrekkelijke bestemming voor indianenverhalen, zo bleek wel uit Van Moskou tot Madagan. Brandt Corstius schreef twee boeken over het land waar hij sinds zijn vroege twintiger jaren gefascineerd door raakte. Dit gebeurde vrij spontaan: een nauwelijks gepland bezoek aan Odessa, samen met een vriend, deed hem kennis maken met de soms bijna ridicule levensstijl die sommigen – velen – er in Rusland op nahouden. De on-Europese manier van leven in de marge van het reusachtige land bleek meer dan alleen te fascineren. Brandt Corstius werd na zijn studies geschiedenis en journalistiek correspondent in Rusland voor de krant Trouw en wist zijn briefwisselingen over Rusland te bundelen en tot twee keer toe in boekvorm te gieten.

Het spannende aan de televisieserie ten opzichte van de boeken die Brandt Corstius schreef, is dat de hoofdpersonages een gezicht krijgen. Had je bij de boeken nog weleens het gevoel dat je fictie aan het lezen was, de televisieserie rekent definitief met die gedachte af. In de eerste aflevering blijkt al spoedig wat van grote invloed is geweest op het atypische gedrag en de discrepantie tussen de verschillende generaties in Rusland. Opgegroeid in een samenleving waarin het volledige bestaan werd gerund door bedrijf en staat, hunkeren vele oude Russen nog steeds naar dit communistische (of, zoals men het zelf noemt: socialistische) systeem. Het nieuwe kapitalisme heeft voor veel nieuw geld gezorgd, maar het is vooral de jongere generatie die hier de vruchten van plukt. Een exorbitant uitgavenpatroon van deze generatie zorgt voor een bijna onoverbrugbare kloof tussen arm en rijk.

Brandt Corstius weet in de eerste aflevering van de serie Van Moskou tot Moermansk dit verschil helder en integer in kaart te brengen. Belangrijk hierin is vooral zijn pragmatische, praktijkgerichte aanpak. Geen diepte-interviews, maar gewoon alledaagse gesprekken over de gang van zaken met doorsnee mensen. Hieruit komen doorgaans de meest oprechte antwoorden naar boven. Dat is wat Brandt Corstius zoekt; het ware karakter van het huidige Rusland. Voormalig werknemers van de GAZ (Gorkovski Avtomobilny Zavod) –een fabriek in Nizjni Novgorod, voorheen Gorki geheten, vertellen hoe zij hun banen kwijtraakten als gevolg van een financiële crisis in Rusland.

Niet de crisis zoals wij die tegenwoordig hier kennen – Rusland lijkt permanent in staat van financiële crisis te verkeren. Dat Russen overlevers zijn is op zijn minst dééls een gevolg van dit feit. Voorbereid op schaarste worden vrouwen in beeld gebracht die en manager zijn van een kunststofkozijnenfabriek en deeltijd agrariër in hun eigen moestuintje. Alles om de eindjes aan elkaar te knopen. Mannen die hun werk langs de assemblagelijn in de lokale autofabriek verloren, slijten hun dagen met potjes kaarten op plastic klapstoeltjes in grasperkjes temidden van grijsgrauwe betonnen appartementenblokken. Steen en been klagen zij over de nieuwe tijd – en niet onterecht.

Dat Brandt Corstius zelf geen liefhebber is van het oude systeem, het communisme, schijnt door in zijn relatief spaarzame commentaren die hij als voice-over levert. In aflevering twee is de vervuiling in de industriestad Dzerzhinsk vooral onderwerp van gesprek. Brandt Corstius bezoekt een geboortekliniek waar de directeur het geen probleem vindt de waarheid wat te verdraaien. Wanneer ten overstane van een patiënte wordt gememoreerd aan de mismaakte baby’s die in het verleden in deze kliniek ter wereld kwamen en het hoge sterftecijfer in Dzerzhinsk, ontwijkt de directeur de vragen opzichtig. Later beweert deze man dat de praktijken volledig tot het verleden behoren – dit in tegenstelling tot wat Brandt Corstius eerder van dezelfde man vernam per telefoon. De beruchte ontkenningscultuur heerst nog steeds in het voormalig Sovjetland. Bij binnenkomst moet Brandt Corstius, zonder een enkele haar op zijn hoofd, een hoofdnetje op. Wanneer hij aan de directeur vraagt waarom hij – mét haar – dit niet hoeft, krijgt hij het veelzeggende antwoord ‘ ik ben hier toch de baas?’ voor zijn kiezen. Frustratie viert hoogtij wanneer je als journalist je werk niet integer en serieus kunt uitvoeren.

Wat mij betreft lukt dit juist uitstekend. Het beeld van een land waar corruptie aan de orde van de dag is, komt sterk naar voren in de serie. De bewoners bedienen zich met regelmaat van een cynische toon. Na afloop verklaart Brandt Corstius dat hij hoopt dat de serie niet al te cynisch overkomt. Dit is niet het geval; het is vooral de instelling van de Russen zelf die een cynische toon zet. De serie komt waarheidsgetrouw en integer over. Ondanks dat het zo nu en dan zware kost voorschotelt, wordt er tevens meer dan genoeg ruimte voor relativering gemaakt: Brandt Corstius gaat op pad in een Wolga, een auto van Russische makelij. ‘De beste auto ooit gemaakt!’ volgens de verhuurder. Na een dag komt er al rook uit de motorkap en nog een dag later start het barrel al niet meer.

Het is misschien wel exemplarisch voor het huidige Rusland: vol mooie praatjes en pretentie, maar met een hoop problemen onder het zichtbare oppervlak. Aan Jelle Brandt Corstius de schone taak deze problemen op prachtig verhalende wijze in beeld te brengen. Dat hij hiermee uitstekend uit de voeten kan blijkt: hoewel hij zelf in deze tweede serie iets meer in beeld is, blijft zijn commentaar spaarzaam en laat hij vooral het het land, de bewoners en de geschoten beelden aan het woord. Van Moskou tot Moermansk beklijft omdat het een land laat zien dat in een enorme identiteitscrisisverkeert. Een crisis die zich over duizenden kilometers uitstrekt en geen dorp onberoerd laat. Het gospel van de gewone man is wat er in deze serie toe doet. Brandt Corstius weet als geen ander mooie verhalen hieruit te destilleren.

Van Moskou tot Moermansk is vanaf zondag 21 februari te volgen op Nederland 2, vanaf 20:15. Holland Doc 24 zendt vanaf 22 februari de eerste serie van Jelle Brandt Corstius, Van Moskou tot Madagan uit. Tevens wordt Brandt Corstius geïnterviewd en kiest hij enkele van zijn favoriete documentaires uit ter vertoning.

Voor meer informatie zie http://www.hollanddoc.nl/. Om de verrichtingen van Jelle Brandt Corstius zelf te volgen staan http://www.jellebc.nl en http://www.twitter.com/jellebc ter beschikking.